Πολεμικό Μουσείο

«Τοίχος – Τείχη, Ίχνη και Σκιές»

Διάρκεια Έκθεσης: 25 Οκτωβρίου – 9 Νοεμβρίου 2025

Υψώνοντας τοίχους / Γκρεμίζοντας τείχη:

το όριο ως σημείο εικαστικής έμπνευσης και δημιουργίας

Πόσες ερμηνείες μπορεί να πάρει μια λέξη και τι εξέλιξη μπορεί να έχουν αυτές; Αντικρίζοντας τον τοίχο του δωματίου κάποιος μπορεί να νιώσει προστασία και θαλπωρή, καθώς το σύνολο των τοίχων συνιστούν το σπίτι και κατ’ επέκταση περικλείουν τον προσωπικό μας χώρο. Οι τοίχοι αυτοί φέρουν την προσωπική μας σφραγίδα· από τις αφίσες των εφηβικών μας χρόνων, στα κάδρα της ενήλικης ζωής μας, μέχρι και το χρώμα που επιλέγουμε να τους ντύσει. Ταυτόχρονα, όμως, ο τοίχος μπορεί να γίνει σύμβολο περιορισμού, όπως βιώθηκε από όλους μας κατά την περίοδο της πανδημίας ή όπως βιώνεται από έναν φυλακισμένο που μετρά αντίστροφα τις μέρες ως την ελευθερία. Ο τοίχος λειτουργεί και ως μνήμη: στα μισογκρεμισμένα ερείπια του αστικού παρελθόντος, στις φθαρμένες επιφάνειες που κουβαλούν ίχνη μιας άλλης ζωής, η οποία σβήνει αργά κάτω από τη φθορά του χρόνου. Η τέχνη έχει επανειλημμένα στραφεί σε αυτή τη θεματική. Από τον Πέτρο Ζουμπουλάκη και την οικοδομική άνθηση της Αθήνας στα τέλη της δεκαετίας του 1960, στους τοίχους του Βλάσση Κανιάρη κατά την Επταετία, μέχρι τις αιχμηρές τοιχογραφίες του Banksy και τα υλικά πειράματα της Ρένας Παπασπύρου. Ακόμα και τα frottage των σουρεαλιστών, όπως του Max Ernst, έδωσαν νέα ζωή στις αδρές επιφάνειες των τοίχων, ενώ οι φράχτες και οι τοίχοι των παλιών σπιτιών, φορτωμένοι με υγρασία, σκιές και φυτά, μεταμορφώνονται σε φυσικούς καμβάδες του χρόνου.

Στην άλλη πλευρά, τα Τείχη εμπεριέχουν εκ των πραγμάτων την έννοια του ορίου. Κυριολεκτικά, προστατεύουν αλλά ταυτόχρονα διαιρούν. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι συγκρούσεις γύρω από τα όρια υπήρξαν αιτία αιματοχυσίας και ξεριζωμών. Η επικαιρότητα των πολέμων και του προσφυγικού ζητήματος υπενθυμίζει πως τα τείχη, πραγματικά και συμβολικά, εξακολουθούν να καθορίζουν τις ζωές μας. Ωστόσο, η τέχνη, ως μέσο κοινωνικού σχολιασμού, βρίσκει τρόπους να μιλήσει για τη φρίκη και την απώλεια: από τη Guernica του Picasso μέχρι τις εικαστικές εγκαταστάσεις του Ai Weiwei. Τα Τείχη, όμως, δεν είναι μόνο εξωτερικά. Είναι και οι αόρατοι μηχανισμοί του ψυχισμού μας, οι άμυνες απέναντι στην κακοποίηση ή την απόρριψη, οι σιωπές και οι αποστάσεις στις ανθρώπινες σχέσεις. Η προσπάθεια υπέρβασής τους, η διάθεση να «σπάσουμε» τα εσωτερικά μας εμπόδια για χάρη της συντροφικότητας και της επικοινωνίας, φωτίζει τη δημιουργική και ελπιδοφόρα πλευρά της λέξης.

Σε αυτό το πλέγμα νοημάτων στηρίχθηκε και η νέα θεματική δουλειά της ομάδας ΡΟΗ22, που ωρίμασε μέσα από δύο χρόνια καλλιτεχνικής διερεύνησης. Οι καλλιτέχνες της ομάδας, με διαφορετικά υλικά, ύφος και ερμηνείες, παρουσιάζουν ένα μωσαϊκό έργων που αποτυπώνουν το όριο ως πηγή έμπνευσης και δημιουργίας.
Η Μαρίνα Βλαχάκη παρουσιάζει μια πολιτεία που οι τοίχοι των κτηρίων σχηματίζουν ένα ιδιότυπο φρούριο. Μια μάζα ενωμένη αλλά και διακριτά χωριστή που αποτυπώνει την αίσθηση της πολυμορφίας των πόλεων.
Η Αγγελική Γαλανοπούλου επιλέγει να ασχοληθεί με το θέμα του τοίχου. Ο κίτρινος τοίχος του ατελιέ, πίσω από τον νιπτήρα που καθαρίζονται οι παλέτες και τα πινέλα, δίνει την αφορμή για την γέννηση της έμπνευσης.
Η Φούλα Θαλασσινού με τον τοίχο της και το σαλιγκάρι παίζει με τις υφές και την ψευδαίσθηση της τρισδιάστατης εικόνας. Το ξεφλουδισμένο χρώμα του τοίχου γίνεται αιτία για ένα παιχνίδι με το χρώμα από την ζωγράφο.
Πιστή στο αγαπημένο της τοπίο, η Κατερίνα Θεοδώρου δίνει δύο έργα που ισορροπούν ανάμεσα στην παραστατικότητα και τον συμβολισμό. Στο πρώτο, ο τοίχος ενός παλιού σπιτιού αναδεικνύεται σε κύριο θέμα και αποκαλύπτει τη σχεδιαστική της δεξιοτεχνία. Στο δεύτερο, εμπνευσμένο από τα «Τείχη» του Καβάφη, μια ακανόνιστη πολιτεία αναδύεται στο βάθος, ενώ η μορφή του ποιητή κυριαρχεί στο πρώτο επίπεδο.
Πιστή στην παραστατική ζωγραφική είναι και η Πέγκυ Καλογεροπούλου. Με ένα αστικό τοπίο στο πρώτο της έργο, δίνει με ενδιαφέρον τις ρωγμές του σπασμένου τσιμέντου σε πρώτο πλάνο ενώ το δεύτερό της έργο φέρει έντονη συναισθηματική φόρτιση. Η Πράσινη Γραμμή της Κύπρου, με το γκράφιτι «Κύπρος Γη Ελλήνων» και τα συρματοπλέγματα στο πάνω μέρος συνθέτουν ένα όριο που ταυτόχρονα είναι και μια διαμαρτυρία.
Με δύο έργα συμμετέχει και η Λένα Καφαντάρη. Όπως και η Θαλασσινού, παίζει με τις υφές στον τοίχο πάνω στον οποίο απλώνεται ένας κισσός στο πρώτο της θέμα. Στο δεύτερό της έργο, τις Σκιές, » αποκαλύπτουν μια μυστηριακή ανθρώπινη παρουσία που υπονοείται παρά δηλώνεται ευθέως.
Ο Μάνος Κορδάκης με το Νυχτερινό του, μας παρουσιάζει την Ακρόπολη και τα τείχη της με το λευκό μάρμαρο να έρχεται σε έντονη αντίθεση με το σκοτεινό της νύχτας. Στο Εμπόδιό του, πιο εννοιολογικός, υψώνει ένα φράγμα όπου τα έντονα χρώματα έρχονται σε αντίθεση με τις τρύπες και το κόκκινο που προβάλει από αυτές.
Αφαιρετική και η Τατιάνα Κωνσταντινίδου, δίνει δύο έργα που υποδηλώνουν το θέμα αλλά αφήνουν σε μεγάλο βαθμό τον θεατή να συμπληρώσει αυτό που βλέπει. Η έντονη χρήση χρώματος δημιουργεί εντάσεις και συναισθηματικούς συνειρμούς οδηγώντας σε μια ψυχογραφική ανάλυση του θέματος.
Η Ελένη Μαραγκουδάκη παραδίδει ένα παραθαλάσσιο εξωτικό τοπίο της Ανατολής. Στον πίνακα διακρίνεται ένας μεγάλος τρούλος σε ανατολίτικο ύφος, διακοσμημένος με πράσινες λωρίδες και καλλιγραφία, που θυμίζει ισλαμική αρχιτεκτονική. Δίπλα του υψώνεται ένας πιο αφηρημένος πύργος, ενώ χαμηλότερα φαίνονται μικρά κτίσματα σε ζεστές αποχρώσεις, σαν μέρος μιας φανταστικής πόλης.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα έργα της Λιάνας Μέρμηγκα. Αφορμή για την πρώτη της θεματική παίρνει από το Μουσείο της Ακρόπολης. Εκεί ζωγραφίζοντας τον τοίχο, μας δίνει μια εξαιρετική αποτύπωση της πίσω όψης της Καρυάτιδας. Στο δεύτερό της έργο, η Μέρμηγκα ζωγραφίζει το Ανάκτορα του Μίνωα. Το έργο της χαρακτηρίζεται από ζωηρό, καθαρό χρώμα και έντονα περιγράμματα καθώς και αγάπη για την περιγραφή.
Ένα πορτραίτο είναι η αφορμή για τον Δημήτρη Παπανικολάου ώστε να αποτυπώσει τον τοίχο πίσω από αυτό. Μπροστά από την ουδέτερη λευκή επιφάνεια, σε έναν μαύρο καναπέ, κάθεται σταυροπόδι ένας άντρας. Η άνετη στάση του, και το τρόπος που ακουμπάει το χέρι στο κεφάλι δίνει μια χαλαρότητα και εξοικείωση με τον ζωγράφο.
Η Μαριέττα Πεπελάση επίσης ασχολείται με την επιφάνεια ενός τοίχου. Η αποτοίχιση του σοβά, η έννοια της φθοράς και της παλαιότητας οδηγεί σε ενδιαφέροντες χρωματικούς συνδυασμούς και σε μια οπτική ψευδαίσθηση της τρίτης διάστασης στον καμβά.
Η Βασιλική Ραγκούση εμπνέεται από το Ποίημα ενός Φυλακισμένου και δημιουργεί ένα κελί, στον τοίχο του οποίου γράφει τους στίχους. Το κελί αυτό είναι άχρονο, μπορεί να είναι στο σήμερα, μπορεί και στο παρελθόν. Η ζωγράφος χαράσσει πάνω στην επιφάνεια του τοίχου και το δικό της όνομα μαζί με την ημερομηνία κατασκευής του κάνοντάς τα κομμάτι του έργου.
Με ένα έντονα αντιπολεμικό έργο συμμετέχει η Μαρία Σιγάλα. Ένα παιδί καθισμένο στο έδαφος, με σκισμένα ρούχα, βρώμικο και εξαντλημένο, που δείχνει σοκαρισμένο και καταβεβλημένο από την καταστροφή γύρω του. Στο φόντο φαίνονται κατεστραμμένα κτήρια, μισογκρεμισμένοι τοίχοι και σκόνη που γεμίζει τον αέρα, δημιουργώντας μια αποπνικτική ατμόσφαιρα.
Η Νάνσυ Φλόκα δημιουργεί δύο έργα, ένα για την κάθε έννοια που πραγματεύεται η έκθεση. Το αστικό τοπίο του Ψυρρή, με τα κτήρια να έχουν μουντές αποχρώσεις του μπεζ και του γκρι, με εμφανή σημάδια φθοράς, δημιουργώντας μια αίσθηση παλαιότητας και καθημερινότητας, έρχεται σε αντίθεση με τον γαλάζιο ουρανό και την ελαφριά του αίσθηση. Στο δεύτερο έργο, απλώνεται ο αρχαιολογικός χώρος της Ακροκορίνθου με το εντυπωσιακό της τείχος. Εδώ η αίσθηση είναι πιο ανάλαφρη, με την περιηγητική ματιά της ζωγράφου να αποδίδει σε λεπτομέρεια το τοπίο.
Στον ίδιο τόνο κινείται και η Ειρήνη Φλώρου με την Καστροπολιτεία το σούρουπο. Το φως του δειλινού αγκαλιάζει τα τείχη, δημιουργώντας μια ποιητική ατμόσφαιρα που αποδίδει την αίσθηση του χρόνου που κυλά και ταυτόχρονα μένει μετέωρος πάνω στα πέτρινα όρια. Η Φλώρου, με λεπτές χρωματικές μεταβάσεις, καταφέρνει να δώσει την ηρεμία της στιγμής αλλά και το βάρος της ιστορικής μνήμης.

Οι τοίχοι και τα τείχη, είτε ως υλικές κατασκευές είτε ως συμβολικά όρια, φέρουν ιστορίες και μνήμες. Μέσα από τη διαφορετικότητα των έργων, οι καλλιτέχνες δεν καταθέτουν απλώς εικόνες, αλλά μια βαθύτερη πρόσκληση: να κοιτάξουμε τα δικά μας όρια, προσωπικά και συλλογικά. Να αναρωτηθούμε ποια τείχη χτίζουμε για να προστατευτούμε και ποια τολμούμε να γκρεμίσουμε για να συναντήσουμε τον Άλλον. Η ομάδα ΡΟΗ22 μάς υπενθυμίζει ότι αυτά τα όρια δεν είναι ποτέ ουδέτερα. Μπορούν να γίνουν τόποι προστασίας, αλλά και πνιγηρά σύνορα· να αποτυπώσουν την ομορφιά της φθοράς, αλλά και τη φρίκη του πολέμου· να γεννήσουν αίσθημα απομόνωσης, αλλά και την ανάγκη για υπέρβαση. Η έκθεση γίνεται έτσι ένας χώρος διαλόγου. Ένας τόπος όπου η τέχνη δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις, αλλά μας καλεί να σταθούμε μπροστά στους τοίχους, πραγματικούς ή εσωτερικούς, και να αποφασίσουμε αν θα τους αφήσουμε να μας περιορίσουν ή αν θα τους μετατρέψουμε σε αφετηρία για ελευθερία και δημιουργία.

Βένια Παστάκα
Ιστορικός Τέχνης